Պայտար Օվիկը

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

Ես հօրմէս լսած եմ, բայց վստահօրէն հայրս առիթ չէ ունեցած իր հօրմէն լսելու – թուրքը առիթ չէ տուած անոր–, այն ճարպիկ պայտարին պատմութիւնը, որ ուղեղիս մէկ անկիւնը թաղուած կը մնայ մանկութեանս օրերէն։

Պայտար Օվիկը, այն նշանաւոր վարպետը, որ մեր եւ դրացի գիւղերուն գրաստներուն երկաթէ կօշիկներ կը յարմարցնէր, երբ այսօրուան մեքենաներն ու թրաքթէօրները չկային մեր մօտ, որոնց անունն իսկ չէինք գիտեր, աւելի վարկ ու հռչակ ունէր քան այն կօշկակարը, որ մեր մատղաշ ոտքերուն կը փորձէր յարմարցնել սանտալներ, որոնք այսօր մոռցուած են գիւղացիներէն։

Նոր, կարմիր «եէմէնի»ներու եւ կամ երկայնավիզ «ճզմա»ներուն առթած ուրախութիւնը կ՚արտայայտէինք արագ վազելով-վազվզելով, յաճախ կաշիին պատճառած ցաւը մոռնալով կամ չզգացնելով։

Գրաստներն ալ կ՚ուրախանայի՞ն արդեօք, երբ իրենց երկաթէ նոր կօշիկները կը զնգացնէին՝ մեր քարքարուտ ճամբաներուն վրայ, երբեմն կայծեր ցայտեցնելով։

Մեր գրաստներուն երկաթէ կօշիկները -պայտերը- միշտ յիշեցուցած են ինծի ճարպիկ պայտարին հեքիաթը եւ միշտ՝ մանկութեանս օրերուն, մեր գիւղին պայտարը նկատած եմ այս հեքիաթին հերոսը։

***
Կար ու չկար, բայց անպայման կար, պայտահար մը։ Ան կ՚ապրէր գիւղին ծայրը։ Ունէր իր մասնայատուկ խանութը՝ խճողուած երկած-թերթերու կտորներով։ Հոն կար մեծ սալը՝ կոճղի մը վրայ ամրօրէն զետեղուած։ Կային զանազան մեծութեամբ մուրճեր, խարտոցներ, գամեր ու նաեւ հնոց մը, որ երբեմն կը բանէր՝ գամեր կամ երկաթէ սալիքներ կոկելու համար։

Խանութին առջեւ կային ծառեր, ցիցեր, որոնց կապուած գրաստ-յաճախորդները հերթի կը սպասէին։ Հոն կար նաեւ մեծ թթենի մը, որ հռչակաւոր էր իր թութով։

Մայիսին՝ գիւղին լաճերը հազար թախանձանքներով կը յաջողէին համոզել – միշտ կը համոզուէր – պայտարը, որպէսզի բարձրանան այդ թթենիին վրայ, թութ ուտելու։ Պայտարին թթենիին թութը աննման էր ե՛ւ իր համով, ե՛ւ իր մեծութեամբ։

– Կերէ՛ք, կ՚ըսէր պայտարը, բայց զգո՜յշ, չչափազանցէք, փորի ցաւ կ՚ունենաք։ Զգո՜յշ, վար չիյնաք։

Քանի-քանի սերունդ գրաստներ երկաթ կօշիկ էին վայելած՝ վարպետ Օվիկի ձեռքերու արդիւնք, քանի-քանի սերունդ՝ գիւղի լաճերէն ճաշակած է անոր թթենիին մեղրահամ թութերը։

Պայտահարը՝ նախ աշկերտ իր հօրը, ապա՝ վարպետ, դարձած էր ալեհեր։ Գոհ էր ան իր գործէն եւ իր կեանքէն։ Մօտ հարիւրամեայ, տակաւին կը յաջողէր զսպել ամէնէն յանդուգն գրաստը, մանաւանդ անփորձ քուռակները, որոնք կը յամառէին պայտուելու։

Գործի օրերէն օր մը, երբ փորձառու պայտարը մէկ պայտին, մէկ գամին կ՚իջեցնէր իր «արուեստագէտի» մուրճը, աչքերը կը մռայլին՝ իր դիմաց կանգնած տեսնելով հոգէառ հրեշտակը։

– Ծերուկ, օրերդ վերջացան, հետեւէ ինծի, կ՚ըսէ հոգէառը՝ ծոցի տետրակին մէջ արձանագրուած Օվիկին անուան դիմաց նշան մը դնելով։

– Սպասէ՛, անաստուած, գոնէ սկսած գործս աւարտեմ. կիսատ ձգած գործ մը նոյնիսկ Աստուծոյ մօտ անընդունելի է, կ՚առարկէ ծերուկը։

Հոգէառը կ՚աճապարէր։ Ո՞վ կրցած է ազատուիլ անոր կարգադրութենէն, անոր անբեկանելի վճիռէն։

Վարպետ պայտարը ժամանակ շահելու համար՝ թութ կ՚առաջարկէ հոգէառին։

– Ծառին վրայ աւելի համեղները կան, մինչեւ գործս աւարտեմ, ել քիչ մը կեր, վստահօրէն՝ անդենականին մէջ այս թութէն ոչ տեսած եւ ոչ ալ կերած ես։

Հոգէառը ծառին կը նայի, կը զմայլի թութերուն տեսքէն, պահ մը կը տատամսի, բայց ախորժակը կը յաղթէ։ Վեր կը մագլցի, պայման դնելով պայտարին, որ աճապարէ։

Ծերուկ պայտարը խորամանկօրէն կը ժպտի եւ մտովի կ՚ըսէ.

«Ով որ կ՚առնէ համը թութին,
Միշտ կը մնայ ան մութին»։

Օրը կը տարաժամի։ Հոգէառը թութին համէն գինովցած, կը մոռնայ ժամանակը, կը մոռնայ իր պարտականութիւնը, կը մոռնայ նոյնիսկ իր ծոցին տետրակը սալին վրայ, ուրկէ խորամանկ պայտարը, հնոցին սեւ ածուխով կը ջնջէ իր անունը։

Ապահոված իր անմահութիւնը, պայտարը կ՚որոշէ հոգէառը ճամբել։ Քովի ցախնոցէն կը ճռկէ ճկուն ճպոտ մը եւ բամբ ձայնով կը գոչէ.

– Վար իջիր, խայտառակ. ի՜նչ աներես հիւր ես։ Հիւրասիրեցինք, բայց չըսինք բոլորը կեր։ Դուն կենցաղավարութենէն բան չես հասկնար. ես սխալեցայ։ Վար իջիր...

Հոգէառը վար կ՚իջնէ՝ փորը ուռած, բայց ճպոտին հարուածները անակնկալի կը բերեն զինք։

– Անպիտան, ապերախտ. անգամ մըն ալ այս կողմերը եթէ գաս, քեզ շանսատակ կ՚ընեմ։ Շուտ հեռացի՛ր։

Մազապուրծ՝ հոգէառը մոռցած ամէն ինչ, միայն ծոցատետրը խլելով՝ կ՚անյայտանայ մութին մէջ։

Պայտար Օվիկ գոհունակ՝ կը նստի թութի ծառին տակ եւ կռնակը ծառին բունին տուած՝ կը վառէ իր ձեռքով փաթաթած գլանիկը։ Վերջնականապէս անունը ջնջուած էր։ Այլեւս պիտի ապրէր յաւիտեան...

– Ուրախացէք գրաստներ, երկաթ կօշիկները անպակաս պիտի ըլլան։ Երբեք պիտի չմաշին ձեր սմբակները։ Թութով կրցայ կաշառել այդ անպիտանը, իսկ այս ճպոտը, որ շատ անգամ ձեր քամակին էի վերապահած՝ փրկարար եղաւ այս անգամ ինծի համար։ Կեցցէ՛ թութը, մանաւանդ՝ կեցցէ՛ ճպոտը...։

Տարիներ իրարու կը յաջորդեն։ Սերունդներ կը փոխուին։ Գարնանային օր մըն ալ՝ գիւղացի Մխոյին աքացոտ ջորին, իր նոր երկաթ կօշիկով կը խփէ պայտարին ճակատին, որուն հոգին դուրս կը թռի ռունգերէն։ Իրարանցում, ափսոսանք, թաղում։ Յաջորդ օրն իսկ գիւղը հանդարտած է։

Իսկ ազատուած հոգին կը ճախրէ դէպի անդենական եւ արդարի համոզումով կը բախէ դրախտին դուռը։

– Ո՞վ է, ձայն կու տայ ներսէն դռնապանը. անունդ ի՞նչ է։

– Պայտար վարպետ Օվիկն եմ։

– Օվի՜ւ... Օվի՜կ... մատը տոմարի անուանացանկին վրայէն կը սահեցնէ քարտուղարը, Օվի՜կ..., հոս այդպէս անուն չկայ. գնա՛ դժոխքի բաժինը։

Պայտարը ճարահատ կը դիմէ ցոյց տրուած կողմը։ Չկայ անունը։

Մէկ հոս, մէկ հոն, պաղատանք, աղաչանք, բազմաթիւ գրաստներու վկայակոչում, անօգուտ։ Պայտարը կը մնայ առկախ...

– Մարդ տեղ մը արձանագրութիւն պէտք է ունենայ եղեր, կը կրկնէ յաճախ եկող-գացողին։ Ըսէք այն կողմի մարդոց՝ իրենց անունները արձանագրութեան տոմարներէն չըլլայ ջնջեն։

Ուրկէ իմանար պայտար Օվիկը, որ այսօր մարդիկ, ոչ միայն մէկ, այլ զանազան տոմարներու մէջ, միեւնոյն ժամանակ, արձանագրել կու տան իրենց անունները՝ օգտուելու համար պատեհ առիթէն...։

9 Հոկտեմբեր 1992

25-06-2010